ملیله‌کاری

filigree

ملیله‌کاری شاخه‌ای از هنر فلزکاری است که با مفتول‌های نازک نقره انجام می‌پذیرد.

ملیله‌کاری یکی از صنایع دستی  اردبیل، زنجان و بروجرد است. در این شهرها  سینی، قندان، گیره استکان، گل‌سینه و... با روش ملیله‌کاری ساخته می‌شود.

نقش‌های معمول ملیله‌کاری، بته جقه، ریزه جقه، برگ فرنگ، برگ، غنچه، پیچ، جفت پیچ، پیچک، سه چشمه و... نام دارند.

 

بر اساس کشفیات باستانشناسی ، قدیمی ترین اشیایی که می توان ریشه ملیله ایران را در آن جستجو کرد، متعلق به دوره هخامنشیان می باشد. در دوران ساسانی نیز صنعتگران فلزکار و مخصوصاً نقره کاران ظروف گران قیمت و سرشار از ذوق و سلیقه هنری خود را برای مصرف طبقات مرفه جامعه ساخته می شد و در راه خلق آثار بسیار ظریف و هنرمندانه تمامی استعداد خود را به کار می گرفتند . در برخی موارد نیز استفاده از سنگهای قیمتی، زیبایی این اشیاء را دو چندان می نمود.

 پروفسور ((آرتور اپهام پوپ)) در کتاب شاهکارهای هنر ایران ضمن اشاره به زرگری و نقره کاری در سالهای بعد از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق  به قرن 12 میلادی اشاره کرده است . لازم به ذکر است تعداد و آثار باقیمانده از آن زمان بسیار اندک است از آنجا که  اشیاء ملیله از طلا و نقره ساخته می شوند و می توان به راحتی آنها را ذوب کرده و مجدداً مورداستفاده قرار داد . به همین جهت نیز آن اشیاء به مرور زمان از بین رفته و هم اینک نمونه های زیادی از ملیله کاری دوران گذشته باقی نمانده است .

روش کار:

مواد اولیه:

1- مواد اصلی : شامل  طلا ، نقره، مس

2- مواد فرعی( موم ، زغال ، موادپاک کننده)

مواد اصلی بصورت خام در طبیعت یافت می شود که تبدیل به شمش شده و سپس ورق گردیده و بریده می شود. مواد فرعی: موم ، زغال ، مواد پاک کننده .

 

مواد اولیه:

1- مواد اصلی : شامل  طلا ، نقره، مس

2- مواد فرعی( موم ، زغال ، موادپاک کننده)

مواد اصلی بصورت خام در طبیعت یافت می شود که تبدیل به شمش شده و سپس ورق گردیده و بریده می شود. مواد فرعی: موم ، زغال ، مواد پاک کننده .

 

ابزار آلات ملیله کاری:

  1. کوره : شامل کوره های زغالی یا کوره های گازی می باشد که جهت ذوب فلزات حرارت تولید می کنند و دمای آنها معمولا بالای 1300 درجه سانتی گراد می باشد.

  2. بوته: ظرفی است استوانه ای شکل جهت ذوب نقره از آن استفاده می شود جنس آن از گرافیت و ظرفیت کوچکترین آن تقریبا 50 گرم و بزرگترین آن یک کیلوگرم است.

  3. حدیده: ابزاری است برای تهیه مفتولهای نقرهبا قطرهای مختلف بشکل استوانه که از دو لایه بیرونی و درونی تشکیل شده است

  4. ریجه(ریژه): قالب فلزی می باشد که نقره بعد از ذوب داخل آن ریخته می شود. ریجه دو نوع است1- مدادی که جهت تهیه شمش استفاده می شود2- کتابی که برای ساخت نقره صفحه ای استفاده می شود.

  5. دستگاه نورد: شمش ملیله ای را به مفتول تبدیل می کند.

  6. دمبوری: که حاوی یک مخزن بنزین و یک دم هوا و همچنین یک مشعل می باشد و جهت آتشکاری جزئی بکار می رود.

  7. انبر آتش کاری: دارای دسته ای بلند بوده و هنگام آتش و لحیم کاری استفاده می شود.

  8. مته برقی: برای سوراخ کردن برخی قسمتهای زمینه کار از آن استفاده می شود .

  9. تخته تاب: دو قطعه چوب برای تابیدن مفتول نقره ای بکار می رود.

  10. قیچی: برای بریدن ورقه های آهنی و قطع مفتولهای نقره ای استفاده می شود.

  11. فرچه یا برس سیمی: برای پاک کردن ناپاکی ها و چرک از روی ملیله استفاده می شود.

  12. آینه سوهان: برای براق کردن و شفاف نمودن سطح کار نقره استفاده میشود.

  13. جفت: برای شکل دادن مفتول ملیله به ریز نقشها بکار می رود.

  14. قالب ریخته گری: برای ساختن اشیا از قبیل پایه و دسته استکان بکار می رود.

  15. دندانه: برای تبدیل نوار نقره ای به نوار دندانه دار استفاده می شود.

- مقدمات ساخت مليله(نوار مليله):
 براي تهيه نوار مليله ابتدا نقره با عيار حدود 9/99% در كوره قرارگرفته و پس از ذوب شدن در داخل ريجه، ريخته شود پس از سرد شدن قطعه نقرهاي به طول 30-25 سانتي‌متر به قطرحدود 5 ميلي‌متر بدست مي آيد در مرحله بعد، قطعه نقره‌اي را  بر روي سندان گذاشته و به كمک چكش، آن‌را تبديل به ميله‌اي چهار پهلو مي‌كنند و مجددا آن‌را بوسيله چراغ كوره‌اي با شعله گاز حرارت مي‌دهند تا نرم شود و قابليت انعطاف پيدا كند، سپس آن‌را از دستگاه نورد عبور داده و بصورت مفتول‌هاي باريكي در مي‌آورند.

 

در بالاي دستگاه نورد، چرخ دنده‌اي قرار دارد كه بوسيله آن مي‌توان دستگاه را تنظيم و مفتول‌هايي با قطرهاي مختلف به دست آورد. مفتول‌هاي باريک مجددا، در كوره حرارت قرار داده شده و درون موم گذاشته مي‌شوند تا كاملا موم اندود شوند و آماده حديده‌كردن شوند. براي حديده كردن، ابتدا مفتول نقره را از بزرگ‌ترين سوراخ حديده عبور و سپس آ‌ن‌را از سوراخ‌هاي كوچک‌تري مي‌گذرانند. در پايان كار، مفتول را از كوچک‌ترين سوراخ حديده عبور مي‌دهند، تا مفتول بسيار نازک و ظريفي با قطر يكنواخت و با شماره 25، بدست آيد. آن‌گاه دو رشته از اين مفتول نازک را بصورت دولايي مي‌تابند و مفتول دولاتاب را، از ميان قسمت مسطح غلطک دستگاه نورد عبور مي‌دهند و در نتيجه از دستگاه نورد نوار باريکي به قطر تقريبي کمتر از نيم ميلي‌متر خارج مي‌شود، که همان نوار مليله  مي‌باشد.

فروش ملیله کاری در زنجان از این جهت حائز اهمیت است که می توان گفت در ایران اولین شهری که هنر ملیله کاری در آن ظهور کرد ، زنجان بود. در حال حاضر نیز فروش ملیله کاری در زنجان رونق داشته و این شهر به عنوان یکی از پیشتازان هنر و صنعت ملیله در ایران به شمار می رود. البته در دوره ی رضاخان تعدادی از هنرمندان ملیله کار زنجانی به شهرهای تهران و اصفهان سفر کرده و این هنر را با خود به این شهرها آوردند.
در واقع می توان گفت اصفهان و زنجان از فعال ترین شهرها در عرصه ملیله کاری بوده اند. این هنر از دوره ی سلجوقیان در ایران آغاز شد و در دوره ی صفویه رشد و پیشرفت چشمگیری داشت.
از عمده محصولات ملیله کاری می توان به سینی ،گلدان سرویس های شربت خوری و چای خوری و سایر محصولات تزئینی و لوکس اشاره نمود.

امروزه نیز حدود 30 کارگاه صنایع دستی ملیله مشغول به فعالیت می باشند. دو تن از هنرمندان فعال و خوش ذوق زنجانی در سال های 86 و 87 موفق به دریافت مهر اصالت ملیله کاری از یونسکو شدند. نام این هنرمندان عبدالحمید محرر و محسن یزدانشناس می باشد. این هنر و صنعت به خاطر ظرافت و زیبایی زیادی که دارد بسیار چشم نواز است. همچنین به میزان زیادی مورد توجه و استقبال هنردوستان خارجی و توریست ها قرار می گیرد.

تفاوت مليله کاری در زنجان و اصفهان

از نظر ظرافت و عیار نقره مصرفی این هنر در دو شهر اصفهان و زنجان کمی متفاوت است. عيار نقره ای که در ملیله کاری در اصفهان استفاده می شود حدود 95-90 و شايد هم كمتر است. در زنجان ، نقره ی مورد استفاده برای ملیله کاری با خلوص 9/99 معروف به عيار 100 استفاده مي شود. ملیله ی زنجان دارای نقش های ظریف تری نسبت به ملیله های اصفهان است.

اساتید بنام ملیله کاری زنجان:

 مرحوم استاد بیات، منصور کاظمیان مقدم ، قاسم شیروانی ، محمدرضا حکیمیان ، محمد حسین ستاری، عبدالحمید محرر، مر تضی جزء صادقی، کریم ابطحی، امیر شجاعی ، علی نوری، علی لطفی رضایی، حسین میرمحمد رضایی، رسول فرجیان ، محسن یزدان شناس، صمد عظیمی، و....

مشکلات در ملیله کاری

یکی از مشکلات ملیله کاری که هم در زنجان و هم در سایر شهرهای صاحب این هنر باعث دلسردی ملیله کاران شده است مشکلات اقتصادی است. قیمت بالای نقره باعث می شود که این هنر دیگر برای هنرمندان سود چندانی نداشته باشد و آن ها را با مشکلاتی مواجه نماید.

البته در حال حاضر این هنر به شکل های دیگری که به صرفه باشد نیز به بازار عرضه می شود. از فلزات دیگری استفاده می کنند و در نهایت روی آن لعاب نقره می دهند. این روش باعث می شود که محصول نهایی قیمت مناسب تری برای مشتری داشته باشد اما ارزش محصولی که با فلز نقره ساخته شده باشد را ندارد.

متاسفانه امروزه هنر ملیله مثل آن دوران ها و به آن صورت رواج ندارد. اما هنوز هم هستند هنرمندان و هنردوستانی که قدر و ارزش این صنعت دستی زیبا را می دانند و به آن می پردازند.

 

expand_less برگشت به بالا